Page 109 - Demo

107N%u00eb Franc%u00eb, nj%u00eb nga p%u00ebrfaq%u00ebsuesit m%u00eb t%u00eb njohur t%u00eb iluminizmit, Volteri (Voltaire), 1694-1778, shkroi rreth 50 tragjedi dhe komedi. Nd%u00ebr veprat dramatike m%u00eb t%u00eb njohura t%u00eb tij jan%u00eb: %u201cZaira%u201d, %u201cBruti%u201d dhe %u201cMuhamedi%u201d. Tragjedia %u201cBruti%u201d paraqet m%u00eb shum%u00eb interes dhe pati sukses m%u00eb t%u00eb madh. N%u00eb t%u00eb lart%u00ebsohet ndjenja e patriotizmit, q%u00eb q%u00ebndron mbi lidhjet e gjakut dhe t%u00eb familjes. Did%u00ebroi (Diderot), 1713-1784, vler%u00ebsohet m%u00eb shum%u00eb p%u00ebr kontributin e tij n%u00eb trajtimin e problemeve t%u00eb loj%u00ebs e t%u00eb mjesht%u00ebris%u00eb s%u00eb aktorit. Pik%u00ebpamjet e tij ai i shprehu n%u00eb esen%u00eb %u201cParadoksi i aktorit%u201d, ku shtrohen parimet e teatrit iluminist, i cili duhet t%u00eb zot%u00ebrohet nga arsyeja dhe e v%u00ebrteta. Nga veprat e tij dramatike njihen: %u201cDjali i paligjsh%u00ebm%u201d dhe %u201cBabai i familjes%u201d. M%u00eb i plot%u00eb si dramaturg, njihet Bomarsheja (Beaumarchais), 1732-1799, q%u00eb z%u00eb nj%u00eb vend t%u00eb ve%u00e7ant%u00eb n%u00eb let%u00ebrsin%u00eb franceze t%u00eb shekullit XVIII. Me dy komedit%u00eb e tij t%u00eb njohura: %u201cBerberi i Seviljes%u201d dhe %u201cMartesa e Figaros%u201d, ai b%u00ebri nj%u00eb kritik%u00eb t%u00eb ashp%u00ebr kund%u00ebr parazitizmit dhe pohoi t%u00eb drejt%u00ebn e njeriut t%u00eb thjesht%u00eb p%u00ebr liri personale. P%u00ebrve%u00e7 vlerave ideore, komedit%u00eb e Bomarshes%u00eb ruajn%u00eb gjithnj%u00eb vler%u00ebn e tyre artistike. Ajo q%u00eb i karakterizon, n%u00eb radh%u00eb t%u00eb par%u00eb, %u00ebsht%u00eb dinamizmi i jasht%u00ebzakonsh%u00ebm, sidomos n%u00eb rastin e Figaros. Gjuha, m%u00ebnyra e t%u00eb shprehurit, i individualizojn%u00eb edhe m%u00eb tep%u00ebr personazhet. N%u00eb Gjermani, nj%u00eb nga p%u00ebrfaq%u00ebsuesit m%u00eb t%u00eb r%u00ebnd%u00ebsish%u00ebm t%u00eb iluminizmit ishte shkrimtari, dramaturgu, filozofi dhe publicist Gotold Efraim Lesingu (Gotthold Ephraim Lessing) 1729-1781, me t%u00eb cilin nisi nj%u00eb periudh%u00eb e re n%u00eb let%u00ebrsin%u00eb gjermane, n%u00eb p%u00ebrgjith%u00ebsi dhe ve%u00e7an%u00ebrisht, n%u00eb dramaturgji. Ai luftoi p%u00ebr krijimin e nj%u00eb teatri komb%u00ebtar, skena e t%u00eb cilit t%u00eb kthehej n%u00eb tribun%u00ebn e problemeve m%u00eb p%u00ebrv%u00ebluese t%u00eb kultur%u00ebs s%u00eb tij komb%u00ebtare. N%u00eb vitin 1772, Lesingu botoi dram%u00ebn e tij m%u00eb t%u00eb d%u00ebgjuar %u201cEmilia Galoti%u201d. P%u00ebr t%u00eb, ai u frym%u00ebzua nga historiani i vjet%u00ebr romak Tit Livi. Ajo b%u00ebn fjal%u00eb p%u00ebr nj%u00eb vajz%u00eb t%u00eb thjesht%u00eb virgj%u00ebresh%u00eb q%u00eb bie pre e padronit, por i ati, meq%u00eb nuk e shp%u00ebtonte dot nga kthetrat e tij, e mbyt p%u00ebrpara popullit %u2013 nj%u00eb akt q%u00eb sh%u00ebrbeu p%u00ebr nj%u00eb kryengritje popullore. Kurse te traktati i tij estetik %u201cDramaturgjia e Hamburgut%u201d, Lesingu parashtron idet%u00eb e tij teorike mbi dramaturgjin%u00eb dhe teatrin, interpreton ndryshe parimet e Aristotelit, ngrihet kund%u00ebr klasicizmit francez, mbron Statuja e Bomarshes%u00ebN%u00eb shekullin XVIII, teatri u b%u00eb pjes%u00eb e atmosfer%u00ebs iluministe, q%u00eb u ndikua nga revolucioni borgjez francez dhe ai anglez. N%u00eb Franc%u00eb, iluminist%u00ebt p%u00ebrmbys%u00ebn doktrina t%u00eb vjetra dhe themeluan t%u00eb reja, duke e lart%u00ebsuar njeriun dhe lirin%u00eb e tij. Ata mb%u00ebshtet%u00ebn idet%u00eb dhe synimet e borgjezis%u00eb p%u00ebrparimtare. N%u00eb Gjermani, u b%u00ebn%u00eb p%u00ebrpjekje p%u00ebr krijimin e teatrit komb%u00ebtar, kurse n%u00eb Itali, vepra e Goldonit reformoi komedin%u00eb e artit.11 TEATRI N%u00cb EPOK%u00cbN ILUMINISTE